Đột quỵ là gì? Dấu hiệu nhận biết sớm và cách xử trí

I. Đột quỵ là gì?

Đột quỵ hay còn gọi là tai biến mạch máu não, là tình trạng tổn thương khu trú ở não xảy ra đột ngột do nguyên nhân mạch máu, làm gián đoạn quá trình cung cấp máu và oxy cho não.

Theo định nghĩa của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), đột quỵ được xác định khi:

• Xuất hiện các triệu chứng tổn thương khu trú ở não.
• Nguyên nhân liên quan đến mạch máu.
• Các triệu chứng kéo dài trên 24 giờ hoặc gây tử vong trong vòng 24 giờ.

Khi não bị thiếu oxy, các tế bào thần kinh sẽ bắt đầu tổn thương và chết đi chỉ sau vài phút. Đây là lý do vì sao đột quỵ luôn được xem là một tình trạng cấp cứu y khoa.

II. Các loại đột quỵ thường gặp

Đột quỵ không chỉ có một dạng duy nhất, mà được chia thành nhiều loại khác nhau tùy theo nguyên nhân gây bệnh

Đột quỵ nhồi máu não

Chiếm khoảng 80-85% các trường hợp. Xảy ra khi mạch máu nuôi não bị tắc nghẽn, thường do cục máu đông. Khi dòng máu bị chặn lại, vùng não phía sau sẽ không nhận đủ oxy và bị tổn thương.

Đột quỵ xuất huyết não

Chiếm khoảng 15-20%. Nguyên nhân là do mạch máu não bị vỡ, khiến máu tràn vào nhu mô não hoặc khoang dưới nhện. Tình trạng này thường diễn tiến nặng và cần can thiệp khẩn cấp.

Cơn thiếu máu não thoáng qua (TIA)

Đây là tình trạng các triệu chứng giống đột quỵ nhưng có thể hồi phục hoàn toàn trong vòng 24 giờ và không để lại tổn thương vĩnh viễn. Tuy nhiên, TIA được xem là dấu hiệu cảnh báo sớm cho thấy nguy cơ đột quỵ thực sự trong tương lai rất cao, vì thế người bệnh tuyệt đối không được chủ quan.

III. Dấu hiệu đột quỵ: Nhận biết sớm bằng BE FAST

Đột quỵ xảy ra rất nhanh nhưng cơ thể luôn “phát tín hiệu” cảnh báo. Vì vậy, nhận biết sớm các dấu hiệu có thể can thiệp kịp thời và hiệu quả, ngăn ngừa các biến chứng và di chứng nặng nề.

BS.CKII. Nguyễn Thanh Tùng, Trưởng khoa Nội Thần kinh chia sẻ: Nguyên tắc BE FAST là cách đơn giản để phát hiện đột quỵ bạn cần ghi nhớ:

• B (Balance): Mất thăng bằng, chóng mặt đột ngột.
• E (Eyes): Mờ mắt hoặc mất thị lực một bên.
• F (Face): Méo miệng, nhân trung lệch.
• A (Arm): Yếu hoặc liệt tay chân, thường một bên.
• S (Speech): Nói khó, nói ngọng hoặc không hiểu lời nói.
• T (Time): Thời gian là yếu tố quyết định – cần gọi cấp cứu ngay

Chỉ cần xuất hiện một trong các dấu hiệu trên, người bệnh cần được đưa đến bệnh viện càng sớm càng tốt.

IV. Vì sao cần phát hiện đột quỵ càng sớm càng tốt?

Trong điều trị đột quỵ, có một nguyên tắc quan trọng cần nhớ: “Thời gian là não”. Mỗi phút trôi qua hàng triệu tế bào não có thể bị tổn thương, khiến khả năng hồi phục giảm dần. Nếu được can thiệp trong “thời gian vàng”, người bệnh có cơ hội:

BS.CKII. Nguyễn Thanh Tùng, Trưởng khoa Nội Thần kinh: Nguyên tắc BE FAST là cách đơn giản để phát hiện đột quỵ bạn cần ghi nhớ:

• Giảm tỷ lệ tử vong.
• Hạn chế di chứng.
• Phục hồi chức năng tốt hơn.

Ngược lại, nếu đến muộn, việc điều trị sẽ khó khăn hơn và nguy cơ tàn phế tăng cao.

V. Cách xử trí khi nghi ngờ đột quỵ

Khi phát hiện dấu hiệu đột quỵ, phản ứng nhanh và đúng cách có thể cứu sống người bệnh.

Những việc cần làm ngay:

• Gọi cấp cứu hoặc đưa người bệnh đến bệnh viện gần nhất.
• Ghi nhớ thời điểm xuất hiện triệu chứng đầu tiên.
• Để người bệnh nằm yên, đầu hơi nâng nhẹ.
• Giữ đường thở thông thoáng.

Những điều cần tránh:

• Không tự ý cho người bệnh uống thuốc.
• Không chờ đợi “xem có tự khỏi không”.
• Không để người bệnh tự di chuyển.

VI. Đột quỵ có phòng ngừa được không?

Tin tốt là phần lớn các trường hợp đột quỵ có thể phòng ngừa nếu kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ như:

• Bệnh tăng huyết áp: Là yếu tố nguy cơ nhất cho cả hai thể đột quỵ.
• Bệnh đái tháo đường: Làm tăng xơ vữa mạch máu.
• Tình trạng rối loạn lipid máu: Tăng LDL-cholesterol gây xơ vữa.
• Bệnh tim mạch: Rung nhĩ (gây huyết khối từ tim), bệnh van tim, suy tim.

Quan trọng nhất, cần thực hiện lối sống lành mạnh gồm không hút thuốc, hạn chế rượu bia, vận động điều độ và kiểm soát cân nặng hợp lý, tránh béo phì. Việc kiểm soát những yếu tố này không chỉ giúp giảm nguy cơ đột quỵ, mà còn cải thiện sức khỏe tổng thể.

BS.CKII. Nguyễn Thanh Tùng cho biết: Với sự tiến bộ của y học, nhiều phương pháp điều trị hiện đại từ thuốc tiêu sợi huyết (rtPA) đến các kỹ thuật can thiệp lấy huyết khối đã giúp cải thiện đáng kể tiên lượng cho người bệnh đột quỵ. Quan trọng nhất, người bệnh cần được đưa đến bệnh viện trong thời gian sớm nhất.

Hiện nay, nhiều bệnh viện đã xây dựng quy trình xử trí đột quỵ theo tiêu chuẩn quốc tế, giúp rút ngắn thời gian chẩn đoán và điều trị. Người bệnh được tiếp cận hệ thống chẩn đoán nhanh và các phác đồ điều trị cập nhật, hỗ trợ can thiệp kịp thời trong “thời gian vàng”.

Đột quỵ là tình trạng cấp cứu nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể cải thiện tiên lượng nếu được phát hiện và xử trí kịp thời. Nếu bạn hoặc người thân có các yếu tố nguy cơ, hãy chủ động kiểm tra sức khỏe định kỳ để được lên kế hoạch dự phòng và bảo vệ sức khỏe toàn diện.